🙏
ॐ नमो गणपतये। 🙏
अंक संकेत - ३
तीन अकारण वैरी -
१) हरिण- पारधी (२) मासा - कोळी (३) साधु - खलपुरुष
तीन अग्नी - (अ) ज्ञानाग्नि ( शुभ-अशुभ सांगतो तो. )
दर्शनाग्नि (रुपाचे दर्शन घडवितो.)
कोष्ठाग्नि (खाल्ले-प्याले पुरवितो तो.)
(ब) दावाग्नि ,वडवाग्नि,जठराग्नि
(क) पिता- गार्हपत्य अग्नि, माता- दक्षिणाग्नि, गुरु - आहवनीय अग्नि.हे तिघेही श्रेष्ठ होत.
"पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताग्निर्दक्षिण: स्मृती: ।
गुरुरावहनीयस्तु साग्नित्रेता गरीयसी ।।"
तीन अंगे (धर्माची)-
आचार, व्यवहार व प्रायश्चित
तीन अतिदाने -
गौदान,भूदान आणि विद्यादान
तीन अयोनीसंभव स्त्रिया -
वेदवती जानकी,द्रौपदी या तिघी अयोनिसंभव आहेत.
वेदवती - कुशध्वजाच्या तपस्याफलातून जन्म.
जानकी - भूमीकन्या.
द्रौपदी - यज्ञातून जन्म
" संभूता वाड्:मयीकन्या नाम्ना वेदवती स्मृता । "
[संदर्भ- वाल्मीकि रामायण,उत्तरसर्ग १७-९]
तीन अवस्था -
आत्म्याच्या : बहिरात्मा, अंतरात्मा,परमात्मा
देहाच्या. : बाल्य,तारुण्य, वार्धक्य
नृत्यकलेच्या : लयतालमुलक,भावमुलक,रसमुलक
जीवनाच्या : पुत्र,पती,पिता.
स्रीजीवनाच्या: कन्या,कांता ,माता
प्रेमाच्या : पूर्वराग,मीलन,वियोग .
बाल्यदशेच्या :
कौमार (एक ते पाच वर्ष )
पौगंड (सहा ते दहा वर्षे )
किशोर ( दहा ते पंधरा वर्षं )
" कौमारं पंचमाब्दान्तं पौगण्डं दशमावधी ।
कैशोरमांपंचदशाद्यौवनं तु तत: परम् ।। "
[संदर्भ - भागवद.स्कंध १० अध्याय.१२ तळटीप]
सृष्टीतील पदार्थांच्या: घनरुप,द्रवरुप,वायुरुप.
तीन अर्थ -
वाच्यार्थ, लक्ष्यार्थ, व्यंगावर.
हे तीन अर्थ अलंकार शास्त्रात मानले आहे.
तीन अमावस्या :
दिपअमावस्या (आषाढ वद्य अमावस्या)
पिठोरी अमावस्या (श्रावण वद्य )
सर्वपित्री अमावस्या ( भाद्रपद वद्य )
तीन अश्रू : आनंदाश्रू, दु:खाश्रू ,नक्राश्रू
तीन अक्षरात तीन गोष्टींचे प्रतिनिधित्व:
भ-र-त से तीन अक्षरे होत.
भ - भाव (भावाविष्कार )
र - राग (रागाविष्कार )
त - ताल (प्रमाणबध्दता )
तीन आदर्श पतीव्रता : अनसूया, द्रौपदी, दमयंती.
तीन आद्य महाकवी - ब्रम्हा, वाल्मिकी,व्यास.
तीन आधारस्तंभ शरिराचे - आहार,निद्रा, ब्रम्हचर्य
तीन उपमाता -
दाई, माता नसतांनाही पालन करणारी दुसरी बाई,आणि सावत्र आई.
तीन ऋणे - देवऋण, गुरुऋण,मातृपितृऋण.
तीन ललितकला - नर्तन,गायन, वादन
" नृत्यं गीतंच् वाद्यंच् त्रयं ललितमुच्यते । "
तीन कर्मांनी पुत्रधर्माची सार्थकता -
१) असेतो पर्यंत माता-पिता यांची आज्ञा पालन.
२) कालतिथीस त्यांचे स्मृतीप्रित्यर्थ अन्नदान.
३) गयेस पिंडदान.
" जीवतो वाक्यकरणात क्षयाहे भूरिभोजनात ।
गयायां प ण्डदानाच्च त्रिभि: पुत्रस्य पुत्रता ।। "
[संदर्भ - देवी भागवत ६-४-१५]
तीन कायिक पापे -
१) दिल्याविना एखादी वस्तू घेणे.
२) निषिद्ध हिंसा
३) परस्रीसंग. ही तीन शारीरिक पापे होत.
" अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानत: ।
परदारोपसेवा च् कायिकं त्रिविधं स्मृतम ।। "
[संदर्भ - मनुस्मृती १२-७ ]
तीन गण - देवगण,मनुष्यगण,राक्षसगण.
तीन गया -
मातृगया : सिद्धपूर - गुजराथ
पितृगया : गया - बिहार
शिवगया : काशी. - उत्तरप्रदेश
तीन गुण वाड्:मयाचे - माधुर्य, ओज, प्रसाद
तीन गुण काव्याचे - उपमा,अर्थगौरव,पदलालित्य.
" उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम् ।
दण्डिन: पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणा: "।।
तीन गुण स्रीचे महत्व वाढवितात.
रुप, शील,आणि स्वभाव (योगीश्वर याज्ञवल्क्य)
तीन गुण शास्त्रास आवश्यक -
ग्रंथाचे संपुर्ण ज्ञान, तात्पर्याचे निरुपण करता येणे ,ग्रंथाच्या भागासंबंधी विवेचन करता येणे.
तीन नयन : शंकराचे -
अ) कृशानु (अग्नि ),भानु (सूर्य ), हितकर (चंद्र )
म्हणून शंकराला ' त्रिनेत्र ' म्हणतात.
ब) श्वेतभानु -सोम, बृद्धभानु- अग्नि,भानु-सूर्य
हे महादेवाचे तीन नेत्र होत[स्तुतीकुसुमांजलि]
तीन धूर्तलक्षणे -
मुख-कमलाप्रमाणे, वाणी-चंदनाप्रमाणे शीतल, आणि पोटात राग .
" मुखं पद्मदलाकारं वाणी चंदनशीतला।
हृदयं क्रोधसंयुक्तं त्रिविधं धूर्तलक्षणम् ।।"
तीन दानाचे नाशहेतू -
दिल्य नंतर वाईट वाटणे, अपात्री दान देणं,आणि देतांना जर श्रद्धा नसेल.
" यद्दत्वा तप्यते पश्चादपात्रेभ्यस्तथा च् यत ।
अश्रद्धया च् यद्दानं दाननाशास्रयस्त्वमी ।। "
तीन नीतिशास्त्र प्रवर्तक -
शुक्र, विदूर आणि चाणक्य से तीन आद्य नीतिशास्त्र प्रवर्तक होत.
तीन पीठे - व्यासपीठ,पूजापीठ, आणि दिपपीठ.
तीन पुरुष जगात दुर्लभ -
जननिंदेला पात्र न झालेला श्रीमान.
स्वतःची प्रौढी न सांगणारा शूर आणि
सर्वत्र समदृष्टी असणारा राजा .
" श्रीमानजननिद्यश्च शूरश्चाप्यविकत्थन: ।
समदृष्टि: प्रभूश्चैव दुर्लभा: पुरुषास्रय: ।। "
[संदर्भ - योग.वा.१-१३-११]
तीन पुराणकालीन महाक्रोधी-
दुर्वास,जमदग्नि, आणि विश्वामित्र.हे तिघेही महाक्रोधी म्हणून परिचित.
तीन पुराणकालीन महालोभी -
कंस,जरासंध, दुर्योधन [महाभारत उपसंहार]
तीन पुराणकालीन मामा -
कंसमामा, जांगीळमामा (भिमपुत्र घटोत्कचाचा कारभारी ) आणि शकुनिमामा.
हे तीन कपटनीतिनिपूण मामा होत.
तीन प्रकारच्या ओढी-
१) विषयासक्त माणसाची विषयासंबंधीची
२) मातेची मुलासंबंधी असलेली.
३) सतीची पतीविषयी असलेली.
या तीन प्रकारच्या ओढीची शक्ती एकत्रित झाल्यास भगवंताचे दर्शन घडते.
तीन प्रकार सूर्यकिरणांचे-
ताप देणारे, प्रकाश देणारे, आरोग्य देणारे.
" किरणास्रिविधा: सूर्ये तापाऽरोग्यप्रकाशदा:।
हरन्ति स्वप्रभावेण दैंन्यं तापंच् पातकम् ।। "
तीन प्रकार दानाचे -
अभयदान,उपकारदान, द्रव्यदान.
तीन दूत -
१) स्वतंत्रपणे कार्य साधणारा.
२) सांगितले तेवढेच करणारा.
३) नुसता निरोप पोहोचविणारा.
तीन दोष भोजनात टाळावे-
१) जातिदोष (पदार्थांचा स्वाभाविक दर्प वगैरे.)
२) आश्रयदोष (पदार्थ शुद्ध हवा तरी अपवित्र स्थानी ठेवल्यामुळे. )
३) निमित्तदोष ( कुत्र्याच्या स्पर्शामुळे अशुद्ध)
तीन प्रकारचे नास्तिक -
क्रिया दृष्ट (कर्म न करणारे )
मनोदृष्ट (मनानेच बिघडलेले )
वाग्दुष्ट (वाणीने दोष देणारे )
तीन गोष्टी शहाणपण प्राप्तीचे -
१) शास्त्राचा अभ्यास केल्याने.
२) संप्रदायात वापरल्याने.
३) निरीक्षणातून.
तीन प्रकार सद्गुरूला शरण जाण्याचे-
प्रणिपात, प्रश्न, आणि सेवा.
तीन प्रकार स्वयंवराचे -
इच्छास्वयंवर, पण लावून स्वयंवर ,पराक्रम करुन.
तीन प्रकार स्वरांचे -
१) तारस्वर - वरचा षड्ज् = निषाद
२) मंद्रस्वर - मधला षड्ज् = मध्यम
३) घोरस्वर- खालचा षड्ज् = खर्ज
तीन प्राचीन संस्कृत व्याकरणकार-
१) पाणिनी - सूत्रकार
२) कात्यायन- वार्तिककार
३) पतंजली - भाष्यकार.
तीन प्राचीन भारतीय जोतिर्विद-
आर्यभट्ट, वराहमिहीर, भास्कराचार्य.
तीन महान आनंद -
१) स्वतःचा विवाह (२) सत्पुत्रलाभ (३) पुत्राला पुत्रप्राप्ती होणे.
तीन मूर्ख -
१) विरक्त पण लोभी (२) योगी पण इंद्रियांच्या ३)व्युत्पन्न पण क्रोधी
तीन युगातील तीन दाते -
सत्ययुग. - बलिराजा
त्रेतायुग - श्रीरामचंद्र
द्वापारयुग - कर्ण
तीन वस्तू परस्वाधीन करु नये.
ग्रंथ , स्री, पैसा
तीन विद्याप्राप्तीची साधने -
गुरुसेवा,विपूल धन, विद्या देऊन विद्या ग्रहण करणे.
तीन विद्येचे शत्रू -
गुरुसेवेचा अभाव, घाई, आत्मश्लाघा
" अशुश्रुषा त्वरा श्लाघा विद्याताई: शत्रुवत्त्रय:।।"
[संदर्भ- महाभारत,उद्योगपर्व ४०-४]
तीन विश्रांतीस्थळे सांसारिकाची-
पुत्र, पत्नी, सज्जनसमागम्
तीन वेळा प्रभुचे विश्वरुपदर्शन-
१) धृतराष्ट्राच्या राजसभेत शिष्टाईस गेल्या वेळी.
२) अर्जुनास गीतोपदेश करतांना
३) युधिष्ठिराला राज्याभिषेक झाल्यानंतर द्वारकेला परत जात असतांनाच,उत्तंक नावाच्या तपोवन ऋषीस त्याचे विनंतीवरुन श्रीकृष्णाने विश्वरुपदर्शन दिले.
तीन वैभव लक्षणे -
१) दुस-याच्या गोष्टीत ढवळाढवळ न करणे.
२) आपल्या कामामध्ये मग्न असणे.
३) मिळालेल्या संपत्तीचे रक्षण करणे.
तीन गोष्टींनी प्रतिष्ठा वाढते-
संपत्ती, सत्ता, सन्मान
तीन संग्रहणीय वस्तू -
ग्रंथ , स्नेही, औषधी.यांचा संग्रह करावा.
तिघांचा नाश अटळ -
अज्ञ- ज्ञान नसणारा,
अश्रद्ध - स्वतःला ज्ञान नसून ज्ञानी पुरुषाच्या वचनावर विश्वास न ठेवणारा. आणि विश्वासघातकी.
तिघेजण स्वर्गप्राप्तीस जातात.
अन्नदान करणारा.
पाणपोई घालणारा, रोगी बरा करणारा.
या तिघांना उत्तम गती प्राप्त होते.
तिघेही सुखी असावेत-
अन्नदाता,भोजन करणारा,स्वयंपाक करणारा.
त्रिपथगा-
स्वर्ग, मृत्यू , आणि पाताळ या तिन्ही लोकांत वाहणारी (भागीरथी नदी)
त्रिदोष - वात,पित्त, कफ
त्रिभूवन- स्वर्ग,मृत्यू, पाताळ
त्रिशूल- कटिशूल(कामेच्छा) , पोटशूळ,
मस्तकशूल
त्रिस्थळी यात्रा - काशी,प्रयाग,गया.
[ पुढील भागात पाहू अंक संकेत ३।। ची माहिती]
© प्रा.पुरुषोत्तम पटेल " पुष्प "
